در روزگاری که سایه جنگ بر سر یک جامعه گسترده می‌شود، یکی از قربانی‌ها می‌تواند عقلانیت جمعی و ظرفیت گفتگو باشد. تاریخ به‌وضوح نشان داده است که جوامعی که در بزنگاه‌های بحرانی، امکان گفت‌وگو را از دست می‌دهند، در مرحله پس از بحران نیز با هزینه‌های سنگین‌تری برای بازسازی نظم سیاسی و اجتماعی مواجه می‌شوند.
نگاهی به کشورمان ایران بیندازیم؛ تردیدی نیست که مخالفت با استبداد جمهوری اسلامی، یک نقطه اشتراک گسترده میان طیف‌های مختلف فکری و سیاسی است. با این حال، این اشتراک لزوما به معنای همسانی و هم‌اندیشی در تحلیل جنگ و اولویت‌های سیاسی نیست.
اختلاف در ارزیابی یک جنگ و موافقت یا مخالفت با آن، نه تنها امری طبیعی، بلکه در یک جامعه پویا، نشانه سلامت فکری است. مایکل کرتیس مانگر، اقتصاددان آمریکایی در جمله‌ای پیرامون دموکراسی می‌گوید: «نقش دموکراسی نه حذف اختلاف نظر، بلکه جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به درگیری مسلحانه است.»
بدیهی است که جوامعی که در شرایط بحران، تنوع دیدگاه را تحمل کرده‌اند، در دوره گذار به دموکراسی، موفق‌تر عمل خواهند کرد.
تجربه تاریخی فرانسه در دوران اشغال نازی‌ها، نمونه‌ای آموزنده در این زمینه است. در آن دوره، طیف‌های مختلفی از نیروهای نهضت مقاومت فرانسه وجود داشتند؛ از کمونیست‌ها تا ملی‌گرایان و جمهوری‌خواهان. این گروه‌ها در بسیاری از مسائل، از جمله استراتژی‌های مبارزه، اختلافات جدی داشتند. با این حال، در مبارزه با نازی‌های اشغالگر و دولت خائن ویشی هم‌نظر بودند و یک اصل کلیدی را بین خود رعایت کردند: اختلاف نظر را معادل خیانت تلقی نکردند.
همین ظرفیت، زمینه‌ساز شکل‌گیری نظم سیاسی دموکراتیک پس از جنگ در فرانسه شد.
این ویژگی، نه نشانه ضعف، بلکه یکی از پایه‌های اصلی تاب‌آوری دموکراتیک است. بنابراین، اگر هدف، عبور از استبداد و دستیابی به نظمی دموکراتیک است، باید از هم‌اکنون به اصول آن پایبند بود. یکی از این اصول، به‌رسمیت‌شناختن اختلاف نظر است.
جمع‌بندی روشن است: می‌توان هم‌زمان با استبداد جمهوری اسلامی مخالف بود، در عین حال درباره جنگ، تحلیل‌ها و مواضع متفاوت داشت. این تفاوت‌ها نه تنها تهدید نیستند، بلکه در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند به تقویت ظرفیت تصمیم‌گیری جمعی منجر شوند.
حفظ فضای گفت‌گو و پرهیز از مطلق‌گرایی، یک انتخاب اخلاقی صرف نیست؛ یک ضرورت استراتژیک برای آینده ایرانیانی است که هنوز ساخته نشده است. این جمله از هانا آرنت – که خود زخم‌خورده فاشیسم بود – از یادمان نرود: «قدرت و خشونت در نسبت معکوس‌اند؛ آن‌جا که یکی به‌طور مطلق حاکم شود، دیگری غایب است».