«شرکت اپل با سریال “یک برنامه صبح‌گاهی” وارد کار تلویزیونی شده که یک درام عالی است درباره کرامت انسانی و انجام‌دادن کار درست؛ که همان کمپانی [اپل] داره می‌سازه که خودش در چین از مردم بیگاری می‌کشه! خوب شما می‌گید که ووک شدین، اما شرکت‌هایی که براشون کار می‌کنید … می‌خوام بگم باور کردنی نیست… اپل! آمازون! دیزنی! اگه داعش هم سرویس تلویزیونی راه می‌انداخت، شما به اون هم درخواست کار می‌دادید دیگه! نمی‌دادید؟! پس اگه امشب جایزه بردید، اصلا از این تریبون برای زدن حرف‌های سیاسی استفاده نکنید! شما در موقعیتی نیستید که واسه مردم سخنرانی کنید، درباره هیچی! شما هیچی درباره زندگی واقعی نمی‌دونید! بیش‌تر شما کم‌تر از “گرتا ثانبرگ” مدرسه رفتید! پس، اگر جایزه [گلدن گلوب] بُردید، فقط بیاید بالا، جایزه کوچولوتون رو بگیرید، از مدیر برنامه‌هاتون تشکر کنید، بعد هم از خداتون تشکر کنید و بعد هم برید گم شید!»

ریکی جِروِیس (Ricky Gervais) این حرف‌ها را نه در توییتر و نه در هیچ پلتفرم آنلاین دیگری، بلکه هنگام اجرای مراسم جوایز گلدن‌گلوب و چشم در چشم افرادی مانند تیم کوک، مدیرعامل شرکت اپل و ده‌ها سلبریتی هالیوودی دیگر زد. آن‌ هم در حالی که می‌دانست ملیون‌ها نفر در حال دیدن برنامه هستند. حاضران افراد معروفی بودند مانند کیت بلانشت، تام هنکس، مارتین اسکورسیزی، ال‌پاچینو، مریل استریپ، کوئنتین تارانتینو، لئوناردو دی‌کاپریو، مل گیبسون و بسیاری دیگر. دوربین چهره معذب کوک را موقع شنیدن این حرف‌ها نشان ‌داد که در میان حضار نشسته بود و چاره‌ای جز لبخندزدن نداشت. صفحات رسانه‌ها مملو از ستایش شجاعت جِروِیس در بیان واقعیت‌هایی شد که گروهی از قدرت‌مندترین چهره‌های رسانه‌ای جهان را با زبان طنز به حالی انداخته بود که صورتشان از شرم سرخ شده و در هم رفته و هم‌زمان شلیک خنده را میان حضار در سالن بلند کرده بود. چهره هنکس در این مراسم چنان معذب بود که عکس آن در نشریات و اینترنت به گستردگی پخش شد. اشاره او به «خداتون» (your God) هم به نظر عمدی می‌رسید. ریکی جرویس آشکارا یک خداناباور است و بارها از این گفته که او از میان هزاران خدایی که مردمان جهان می‌پرستند، به هیچ کدام اعتقاد ندارد.

از جرویس نقل‌قول‌های فراوانی می‌توان آورد. او اغلب در برنامه‌های استندآپ‌کمدی‌اش یا در مصاحبه‌ها یا زمانی که در توییتر فعال بود یا هر زمان دیگری که فرصتی به دست بیاورد چیزهایی می‌گوید که در یاد مخاطبانش می‌ماند؛ گاهی به خاطر عمق و مفهوم و گاهی به خاطر طنز گزنده و صریحی که دارد و خیلی وقت‌ها هم به خاطر هر دو. اجراهای او در مقام مجری مراسم گلدن‌گلوب هنوز در خاطر بسیاری باقی مانده و از جمله بهترین مجری‌گری‌های این نوع مراسم به شمار می‌رود. جرویس در مراسم سال ۲۰۲۰ از ابتدا تا آخرین دقایق مشغول سربه‌سر گذاشتن سلبریتی‌ها و بیان بی‌پروای طنزهایی درباره آن‌ها و درباره سیاست، اخلاق و مذهب بود که تقریبا همه آن‌ها ریشه در واقعیت‌هایی مرتبط با صنعت سینما و رسوایی‌های آن یا مسائل شخصی بازیگران، کارگردانان و تهیه‌کنندگان داشت. او طعنه‌ای به لئوناردو دی‌کاپریو (و همزمان به شاهزاده اندرو بریتانیا) زد که به انتخاب دوست‌دختر از میان زنان بسیار جوان معروف است، سپس با فیلم‌های پرطرفداری مانند آیریش‌من و حتی فهرست شیندلر نیز شوخی کرد. او به رسوایی‌های فساد جنسی در صنعت سینما اشاره کرد و بی‌پروا از متهم‌های آن جریان‌ها که دوستانی بسیار قدرتمند در همان سالن داشتند – البته با طنز – انتقاد کرد. جرویس استاد کباب‌کردن آدم‌ها با طنز است. او البته خودش و حتی دوست‌دخترش را نیز در دایره مصونیت نمی‌گذارد و درباره همه طنز می‌سازد.

ریکی جرویس کمدین، بازیگر، نویسنده و تهیه‌کننده بریتانیایی است که به خاطر شوخ طبعی و طنز بی‌پروایش شناخته می‌شود. او ابتدا برای تهیه‌کنندگی، نویسندگی و بازی در کمدی بریتانیایی «اداره» (Office)، که در آن نقش یک مدیر نالایق (دیوید برنت) را بازی کرد، به شهرت رسید. این نمایش تحسین منتقدان و جوایز متعددی از جمله گلدن‌گلوب را برای او به ارمغان آورد. پس از موفقیت «اداره»، جرویس در سریال‌های تلویزیونی موفق دیگری بازی کرد. او در کنار فعالیت‌های تلویزیونی و سینمایی، به صورت آشکار درباره مفاهیم دینی به‌ویژه درباره خدا یا موارد بحث برانگیزی مانند تکامل نیز صحبت می‌کند.

وقتی او مجری مراسم گلدن‌گلوب سال ۲۰۱۶ بود خطاب به بینندگان گفت که خدا و نماینده کاری او دقیقا به یک میزان در موفقیتش نقش داشته‌اند؛ حرفی که برداشت از آن این بود که هیچ کدام هیچ نقشی نداشته‌اند. جرویس برنامه‌های استندآپ کمدی هم برگزار می‌کند؛ با موضوعاتی مانند خدا، کتاب مقدس، ایمان و مانند این‌ها.

خنده‌دار است چون واقعیت است

جرویس به دلیل رویکرد بی‌باکانه‌اش به کمدی، پرداختن به تابوها و شکستن مرزها، دفاع از حقوق حیوانات و انتقاد از نهادهای مذهبی و سیاسی شهرت دارد. ویژگی کارهای او شوخ‌طبعی تیز و بُرنده، مشاهده دقیق تناقض‌ها و ریاکاری‌های اجتماع به‌ویژه در میان باورمندان به مذهب، صاحبان قدرت و سلبریتی‌ها و تمایل به به‌چالش‌کشیدن هنجارهای اجتماعی است. طنز او ریشه در واقعیت‌هایی دارد که همه می‌دانند، اما شاید کم‌تر کسی تمایل یا جرئت بیان آن‌ها را به صورتی عمومی داشته باشد. این عبارت معروف واقعا درباره سبک طنز او صدق می‌کند که حرف‌هایش «خنده‌دار است، چون واقعیت است» (It’s funny because it’s true).

جرویس در برنامه‌ها و مصاحبه‌هایش از تجربیات واقعی خود در زمینه گفت‌وگو درباره خداناباوری سخن می‌گوید. یک بار او در برنامه‌ای تعریف می‌کرد که کسی از او پرسیده بود اگر انسان از میمون تکامل یافته است پس چرا هنوز میمون‌هایی در طبیعت وجود دارند که تکامل نیافته‌اند؟ و او به طنز پاسخ داده بود که اگر انسان از خاک آفریده شده چرا هنوز خاک وجود دارد؟

 جرویس و گفتمان خداناباوری

ریکی جرویس آزادانه و آشکار می‌گوید که یک خداناباور (آتئیست) است. او بارها درباره خداناباوری حرف زده و انتقادهایی نیز به ادیان داشته است. در برنامه‌های استندآپ کمدی، او بارها درباره تناقضات یا اشکالاتی که از دید او در مذهب یا سبک زندگی مذهبی وجود دارد صحبت کرده است. در یک مقاله در واشنگتن‌پست او تلاش کرد به این سوال پاسخ دهد که سوءتفاهم‌های اصلی و رایج در زمینه خداناباوری چیست.

از دید جرویس تکبر و خودبزرگ‌بینی یکی از اتهاماتی است که به افراد خداناباور زده می‌شود. شاید او حق داشته باشد از این مورد گله‌مند باشد چرا که احتمالا بسیاری چنین می‌اندیشند که کسی که خدا را باور ندارد، به نوعی «مغرور» شده و از نیاز خود به خدا غافل مانده است. جرویس یک شوخی در این مورد خاص دارد. او می‌گوید وقتی با کسی روبرو می‌شود که او را به دلیل نداشتن مذهب یا باور به خدا تحقیر می‌کند، به او می‌گوید: «خداوند مرا خداناباور آفریده است.» به هر صورت از دید او، بحث با مردم درباره این که چرا به خدا اعتقاد ندارد معمولا ناخوشایند، وقت‌گیر و بیهوده است. چون از دید او، افرادی که به خدا ایمان دارند نیازی به اثبات وجودش ندارند و خوششان نمی‌آید دلیلی بر خلاف آن بشنوند. آن‌ها از اعتقاد خود راضی هستند و احتمالا از هر کسی که این حس رضایت را تهدید کند بدشان می‌آید.

جالب این‌جا است که جرویس می‌گوید به عنوان یک آتئیست، هیچ چیز «اشتباهی» در اعتقاد به خدا نمی‌بیند. از دید او صرف ایمان به خدا – به عنوان یک باور یا عقیده – ضرری ندارد. به‌ویژه اگر به انسان کمک کند زندگی بهتری داشته باشد. اما مشکل زمانی شروع می‌شود که ایمان و عقیده منجر به تجاوز به حقوق دیگران می‌شود. به کلام خودش، «من هرگز حق تو را در اعتقاد به خدا انکار نمی‌کنم [اما] ترجیح می‌دهم افرادی را که به خدای دیگری اعتقاد دارند نکشید، یا کسی را سنگسار نکنید زیرا کتاب شما می‌گوید تمایلات جنسی آن‌ها غیراخلاقی است». از دید او مهم این است که انسان نیکی باشیم.

بر اساس اعتقاد خودش، جرویس می‌گوید: «تو در جهنم نخواهی سوخت، اما به هر حال خوب باش!» در پاسخ به اتهام «تکبر» نیز می‌گوید که علم رویکردی فروتنانه به جهان دارد چرا که [بر خلاف مذهب] می‌پذیرد که چه چیزی را نمی‌داند. از این‌رو وقتی حقایق جدیدی برملا می‌شوند، ناراحت نمی‌شود. از دید او برای مثال، علم به سنت‌های قرون وسطایی تعهد یا پایبندی ندارد. همچنین به باور او هر انسانی می‌تواند نظرات خود را داشته باشد، اما نمی‌تواند «حقایق خود» را داشته باشد.

جرویس آن‌قدر درباره خودش و کارهایش و حتی جایزه‌هایی که برده طنز و نقد گفته است که گاهی سخت به نظر می‌رسد بتوان به او نقدی بیش‌تر وارد کرد. در همان برنامه جوایز گلدن گلوب گفته بود که از جایزه خودش (که چند سال قبل برده بود) به عنوان «بازنگه‌دارِ درِ اتاق» استفاده می‌کند!

بعضی ممکن است به او به دلیل طنز تابوشکن و تند و تیزش خرده بگیرند. جرویس با موضوعاتی که برای بعضی مردم حساس است – از جمله ایمان مذهبی – به طرزی جدی شوخی‌ می‌کند. در مقابل، تاکید دارد که با «مطلقا» هر چیزی می‌توان شوخی کرد. به عنوان مثال جرویس در تریبون پرمخاطبی مانند مراسم گلدن گلوب به تشکیلات مسیحیت کاتولیک، که درگیر رسوایی سوءاستفاده جنسی از کودکان بود، طعنه زد و گفت فیلم «دو پاپ» (The Two Popes) فیلم مورد علاقه بچه‌بازها (پدوفیل‌ها) است! این یعنی شوخی با دو موضوع حساس: مذهب و آزار جنسی کودکان. اما به نظر می‌رسد جرویس به روش خود مطمئن است.

طنز در گفت‌وشنود میان اندیشه‌ها و باورها

آیا می‌توان از طنز و شوخی به عنوان یک استراتژی مهم در گسترش گفت‌وشنود بهره برد؛ به‌ویژه وقتی پای موضوعات حساسی مانند مذهب و خدا در میان است؟ پاسخ به این سوال ساده و سرراست به نظر نمی‌رسد. به نظر می‌رسد هنگام اظهار نظر باید به زمینه و بستری که گفت‌وشنود در آن اتفاق می‌افتد نگاه انداخت و آن را در نظر گرفت. شاید شوخی در مکانی مانند مراسم جشن گلدن گلوب پذیرفته‌تر باشد تا جایی مانند یک سمینار علمی دانشگاهی. به علاوه، چیزهایی مانند زمان، مخاطبان و هدف گفت‌وشنود نیز باید در کانون توجه شرکت‌کنندگان در بحث باشد. با این وجود اگر آزادی بیان را به عنوان یک ارزش اساسی قبول داشته باشیم، گریزی از این نداریم که همه باید تحمل و مدارای خود را در برابر شوخی – ولو طنزهای تیز و گزنده – بالا ببریم.

نباید فراموش کنیم که می‌توان طنز را با طنز پاسخ داد و خشونت و آدم‌کشی، پاسخ این وضعیت نیست. نیز نباید فراموش کنیم که آنچه برای ما مهم و مقدس است برای سایرین می‌تواند امری بی‌معنا باشد. همان‌طور که ممکن است چیز‌های متعددی نزد مردمان و اقوام دیگر روحانی و مقدس باشد در حالی که در فرهنگ ما اموری معمولی یا حتی ضد ارزش محسوب می‌شود.

طنز یکی از مهم‌ترین ابزارهای انتقاد به مذهب و باورهای خداباورانه است و جرویس استاد این نوع طنز است؛ کسی که می‌توان با دنبال‌کردن کارهایش در این زمینه چیزهای بسیاری آموخت. 

منابع و مطالعه بیش‌تر

• Ellie Hook. “Ricky Gervais’ Savage 2020 Golden Globes Speech Infuriated Huge Celebs.” Express.Co.Uk, Express.co.uk, 4 Jan. 2024.
• Abbey White. “Golden Globes: Read Ricky Gervais’ Scathing Opening Monologue.” The Hollywood Reporter, The Hollywood Reporter, 29 Apr. 2023.
• Ellie Harrison. “Ricky Gervais Shares Infamous Golden Globes Speech Ahead of Hollywood Bowl Return.” The Independent, Independent Digital News and Media, 23 Jan. 2023.
• “This Will Be Iconic in the Future! | Ricky Gervais Opening Monologue at the Golden Globes 2020.” YouTube, YouTube, 7 Aug. 2020.
• Ricky Gerveis. “A Holiday Message from Ricky Gervais: Why I’m an Atheist – WSJ.” Wall Street Journal, 2010.
• “Ricky Gervais Roasts Hollywood Celebs for Friendship with Jeffrey Epstein in Resurfaced Golden Globes 2020 Monologue.” Hindustan Times, 4 Jan. 2024.