با درگذشت پاپ فرانسیس در روز دوشنبه ۲۱ آوریل ۲۰۲۵ مصادف با روز عید پاک، جهان مسیحیت یکی از غیرمنتظرهترین و تاثیرگذارترین رهبران مذهبی قرن حاضر را از دست داد. او نه فقط به عنوان رهبر کلیسای کاتولیک، بلکه به مثابه شخصیتی جهانی مطرح بود که در دل عصر شکاکیت و سکولاریسم، تلاش کرد روحانیت را به زبان رنج، عدالت و صلح پیوند بزند.
خورخه ماریو برگولیو (Jorge Mario Bergoglio) که بعدها به نام پاپ فرانسیس شناخته شد، در سال ۱۹۳۶ میلادی در بوئنوسآیرس، پایتخت آرژانتین، به دنیا آمد. او نخستین پاپی بود که از قاره آمریکای لاتین و همچنین نخستین پاپ یسوعی (Jesuit) تاریخ بود. یسوعیان خود در واکنش به اصلاحات مذهبی – یعنی در واکنش به مسیحیت پروتستان – در قرن شانزدهم میلادی به وجود آمدند اما تا پیش از پاپ فرانسیس، هیچ پاپی از شاخه یسوعی وجود نداشته است. هنگامی که در سال ۲۰۱۳ به جای پاپ بندیکت شانزدهم به سِمَت پاپی رسید، بسیاری انتظار یک چرخش در سیاستهای کلیسا را نداشتند. اما فرانسیس خیلی زود نشان داد که تصویری متفاوت از واتیکان و مسئولیتهایش در ذهن دارد.
عدالت اجتماعی و فقر
پاپ فرانسیس همواره خود را «کشیش محلههای فقیرنشین» میدانست. از همان روزهای نخست پاپیاش، با پرهیز از تشریفات، زندگی سادهای در پیش گرفت. او بارها سرمایهداری افسارگسیخته را نقد کرد و از «اقتصاد کنارگذاری» (Economy of Exclusion) سخن گفت؛ ساختاری که به زعم او نه تنها باعث فقر، بلکه موجب از دست رفتن کرامت انسانی میشود. فرانسیس تلاش کرد کلیسا را از یک ساختار محافظهکار و پرزرق و برق، به نهادی اخلاقی و همراه با دردمندان جامعه بدل کند.
اصلاحات در واتیکان
دوران پاپ فرانسیس با مجموعهای از تلاشها برای شفافسازی مالی، مبارزه با فساد داخلی و اصلاح ساختار اداری واتیکان همراه بود. او با مقاومتهای شدیدی از سوی محافظهکاران روبهرو شد، اما ایستادگیاش در برابر رسواییهای جنسی کلیسا و نیز تلاش برای پاسخگوکردن سلسلهمراتب کلیسایی، تصویری از یک رفرمیست شجاع به نمایش گذاشت. او معتقد بود که مرجعیت معنوی، بدون اخلاقمداری درونی، به ابزار قدرت بدل میشود.
اقلیتها، مهاجران و حاشیهنشینان
پاپ فرانسیس از نخستین لحظات پاپیاش، خود را سخنگوی بیصداها دانست. مواضع بیپردهاش درباره پذیرش مهاجران، ابراز همدلی با جامعه LGBTQ، و دعوت مکرر به مهربانی در مواجهه با «دیگری»، کلیسا را به گفتوگویی تازه با جهان معاصر کشاند. هرچند او در اصول دینی خود محافظهکار باقی ماند، اما لحن و منش انسانیاش نشان داد که میتوان بدون عبور از سنت، با روح زمانه سخن گفت. پاپ فرانسیس در مواجهه با جامعه LGBTQ موضعی اتخاذ کرد که نه محافظهکاران را راضی میکرد، نه رادیکالهای لیبرال را. اما او آگاهانه در این نقطه میانی ایستاد؛ جایی که میشد به افراد همدلانه نگاه کرد، بیآنکه آموزههای سنتی کلیسا را انکار کرد.
در سال ۲۰۱۳، وقتی خبرنگاری از او درباره کشیشانی با گرایش همجنسخواهی پرسید، فرانسیس با جملهای تاریخی پاسخ داد: «اگر کسی “گِیْ” است و با حسن نیت خداوند را مطالبه میکند، من چه کسی باشم که قضاوت کنم!؟»
(If someone is gay and he searches for the Lord and has good will, who am I to judge)
این جمله، که بعدها بارها نقل شد، نشانهای بود از رویکرد غیرداوریگرایانه او؛ رویکردی که ریشه در آموزههای انجیل درباره رحمت و فروتنی دارد. فرانسیس هرگز جزمیات کلیسا را در مورد تعریف سنتی ازدواج تغییر نداد. کلیسا همچنان روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج میان زن و مرد را گناه میدانست. اما نقطه تاکید فرانسیس این بود:
- اشخاص را از رفتارشان تفکیک کنیم.
- بهجای طرد، راه گفتوگو و بازگشت را باز بگذاریم.
- داوری نهایی را به خدا بسپاریم، نه دستگاه دینی.
در اسناد رسمی نیز او بارها خواهان پذیرش اجتماعی افراد همجنسگرا در خانواده، اجتماع و کلیسا شد و اعلام کرد که نباید این افراد را محروم یا تحقیر کرد. این تاکید بر کرامت انسانی، بدون عبور از اصول جنسی کلیسا، یکی از ویژگیهای متمایز دوران او بود. برای پاپ فرانسیس، تفاوتی ظریف اما مهم بین بخشش و تساهل اخلاقی وجود داشت.
او میخواست کلیسا، بهجای قاضیبودن، پناهگاه خطاکاران باشد. اما این هرگز به معنای تایید کامل سبک زندگیهایی نبود که کلیسا آنها را گناه میدانست.
گفتوگوی ادیان و نگاه به اسلام
پاپ فرانسیس، بیش از آنکه یک الهیدان یا یک سیاستگذار مذهبی باشد، نماد یک زیستجهان تازه برای ایمان بود؛ ایمانی فروتن، انسانی و گشوده به رنجهای زمین. مرگ او پایانی است بر دورهای که در آن کلیسا، هرچند با تردید و تنش، اما با امیدی تازه، به قرن بیستویکم سلام گفت. پاپ فرانسیس در طول دوران پاپی خود، گامهای بیسابقهای در جهت گفتوگوی بینالادیان، بهویژه با جهان اسلام، برداشت. یکی از برجستهترین اقدامات او در این زمینه، سفر تاریخیاش به امارات متحده عربی در فوریه ۲۰۱۹ بود.
در تاریخ ۴ فوریه ۲۰۱۹، پاپ فرانسیس به همراه شیخ احمدالطیب، شیخ الازهر، سندی با عنوان «برادری انسانی برای صلح جهانی و همزیستی مشترک» در ابوظبی امضا کردند. این سند، که بهعنوان «اعلامیه ابوظبی» نیز شناخته میشود، فراخوانی برای گفتوگوی بینادیان، رد خشونت به نام دین، و ترویج عدالت، همزیستی و کرامت انسانی بود .
بنا به گزارش واتیکاننیوز، این اولین بار بود که رهبر کلیسای کاتولیک و بالاترین مقام دینی اهل سنت سندی مشترک امضا میکردند. این اقدام نمادین، آغازگر دورهای نوین در روابط بین اسلام و مسیحیت شد.
اقدامات پاپ فرانسیس در تقویت روابط جهان اسلام
- سفر به کشورهای اسلامی: پاپ فرانسیس به کشورهای اسلامی متعددی از جمله مصر، امارات، بحرین، عراق و اندونزی سفر کرد. در این سفرها، او با رهبران دینی و سیاسی دیدار و بر اهمیت گفتوگوی بینادیان تأکید کرد.
- شستن پای پناهجویان مسلمان: در اقدامی نمادین، پاپ فرانسیس پای پناهجویان مسلمان، هندو و قبطی را شست، که نشاندهنده فروتنی و احترام او به پیروان ادیان مختلف بود .
- محکومیت اسلامهراسی: او بارها اسلامهراسی را محکوم کرد و تاکید کرد که تروریسم نباید به دین خاصی نسبت داده شود. به گزارش امریکنمگزین او در سال ۲۰۱۶، اظهار داشت: «فکر نمیکنم درست باشد که اسلام را با تروریسم یکی بدانیم.»
میراثی از گفتوگوی بینالادیان
پاپ فرانسیس با اقدامات و مواضع خود، پایهگذار دورهای جدید در روابط بین ادیان شد. او با تاکید بر ارزشهای مشترک انسانی، تلاش کرد تا پلهایی از تفاهم و همکاری بین مسیحیان و مسلمانان بسازد. این رویکرد، نهتنها در سطح دینی، بلکه در عرصههای اجتماعی و سیاسی نیز تأثیرگذار بود.
بخش انگلیسیزبان رویانیوز که در اصل یک رسانه عربیست گزارش داده است که پس از درگذشت پاپ فرانسیس در آوریل ۲۰۲۵، شیخ احمد الطیب، شیخ الازهر، او را «برادری» خواند که روابط با الازهر و جهان اسلام را تقویت کرد. میراث پاپ فرانسیس در زمینه گفتوگوی بینالادیان، الگویی برای رهبران دینی آینده است تا با تاکید بر مشترکات انسانی، به ترویج صلح و همزیستی در جهان بپردازند.
پس از هفتم اکتبر
در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳، پاپ فرانسیس حمله حماس به اسرائیل را محکوم کرد و اظهار داشت: «من با اندوه و نگرانی آنچه در اسرائیل و فلسطین رخ میدهد را دنبال میکنم. افراد زیادی کشته و مجروح شدهاند.» او برای خانوادههایی که روز جشنشان به روز عزاداری تبدیل شد، دعا کرد. پاپ فرانسیس در کنار محکومیت حمله حماس، نگرانی عمیق خود را نسبت به وضعیت انسانی در غزه ابراز کرد. او بارها خواستار آتشبس فوری، آزادی گروگانها و دسترسی به کمکهای انسانی برای مردم غزه شد. در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۳، او اعلام کرد: «جنگ همیشه یک شکست است! هر جنگی یک شکست است!»
در دسامبر ۲۰۲۳، پاپ فرانسیس حمله نیروهای دفاعی اسرائیل به کلیسای کاتولیک در غزه را که منجر به کشته شدن دو زن مسیحی شد، «تروریسم» خواند و آن را بهشدت محکوم کرد. در طول جنگ، پاپ فرانسیس با جامعه کوچک مسیحیان در غزه ارتباط نزدیکی برقرار کرد. او تقریبا هر شب با کلیسای خانواده مقدس در غزه تماس میگرفت تا حمایت و همدلی خود را ابراز کند. این تماسها برای جامعه مسیحی غزه منبع امید و دلگرمی بود.
در سخنرانیهای متعدد، پاپ فرانسیس بر لزوم دستیابی به صلح از طریق عدالت تاکید کرد. او در آوریل ۲۰۲۴ اظهار داشت: «بدون عدالت، صلحی وجود ندارد.» او خواستار احترام به حقوق بشر و پایان دادن به خشونتها شد. پاپ فرانسیس همچنین در نوامبر ۲۰۲۴ خواستار تحقیق بینالمللی درباره احتمال وقوع نسلکشی در غزه شد و از جامعه جهانی خواست تا به رنج مردم غزه توجه کند.
مواضع پاپ فرانسیس در قبال جنگ غزه واکنشهای متفاوتی را برانگیخت. برخی از رهبران یهودی از انتقادات او نسبت به اقدامات اسرائیل ناراضی بودند و آن را ناعادلانه دانستند. با این حال، بسیاری از مردم و رهبران مذهبی در سراسر جهان از تلاشهای پاپ برای صلح و حمایت از قربانیان جنگ قدردانی کردند. مواضع پاپ فرانسیس در قبال جنگ اسرائیل و غزه نشاندهنده تعهد او به اصول انسانی، عدالت و صلح بود. او تلاش کرد تا صدای بیصدایان باشد و از رنج همه قربانیان، صرفنظر از مذهب یا ملیتشان، سخن بگوید.
پاپ فرانسیس درست در یکی از مناسبتهای مهم مذهبی برای مسیحیان، یعنی روز عید پاک، در سن ۸۸ سالگی در اقامتگاه خود در «کازا سانتا مارتا» واقع در واتیکان درگذشت. علت رسمی مرگ او سکته مغزی بود که منجر به کما و ایست قلبی غیرقابل بازگشت شد. جسد او مدتی در کلیسای سنت پیتر در واتیکان برای ادای احترام عمومی قرار گرفت، و مراسم خاکسپاری او در روز شنبه، ۲۶ آوریل ۲۰۲۵ برگزار شد.