وقتی در دهم آوریل ۱۹۹۸ توافق «جمعه نیک» امضا شد تحقق هدف اصلی آن – که یافتن راهحلی برای پایاندادن به خشونتهای ناشی از اختلافات ریشهدار سیاسی و مذهبی در ایرلند شمالی بود – در سایه ابهام بود. مسئله فقط بازیگران سیاسی نبودند؛ جامعهای بهشدت قطبیشده بود که بهراحتی نمیتوانست از ادامه درگیری چشمپوشی کند. بخش مهمی از مذاکرات و در نهایت توافق صورتگرفته در بلفاست شامل ایجاد یک دولت مبتنی بر تقسیم قدرت در ایرلند شمالی بود. این ایده یک تحول اساسی از خطمشیهای قدیمی طرفهای درگیر بود که توسط دو اردوگاه اصلی وحدتگرایان (عمدتا پروتستان) و ناسیونالیستها (عمدتا کاتولیکها) بود. ساختار دولت جدید تضمین میکرد که هر دو گروه در تصمیمگیریهای مهم از نمایندگی کافی در ساختار قدرت برخوردار باشند. بر اساس توافقی که پس از مذاکرات نفسگیر به دست آمد، دولت باید اطمینان حاصل میکرد که هر دو جامعه وحدتگرا و ملیگرا در حکومت ایرلند شمالی توان مشارکت موثر را خواهند داشت.
یکی دیگر از جنبههای مهم این توافق، حذف تحرکات مسلحانه گروههای شبهنظامی بود. حضور گروههای مسلح در هر دو طرف منبع اصلی خشونت و تنش بود. این توافق روند خلع سلاح کامل سازمانهای شبهنظامی را مشخص کرد. نقش نظارت بینالمللی در این خلع سلاح برجسته بود. «کمیسیون مستقل بینالمللی برای خلع سلاح» (Independent International Commission on Decommissioning موسوم به IICD) با خلع سلاح ارتش جمهوریخواه ایرلند (Ireland Republican Army یا IRA] در سال ۲۰۰۵ و به دنبال آن که ناظران بینالمللی انهدام سلاحها را تایید کردند در این مسیر نقش عمده داشت.
رسیدگی به نارضایتیها و زخمهای تاریخی مردمی که کنار هم زیستهاند اما با هم خصومتی انکارناشدنی دارند و شکاف مذهبی میان آنها فاصله انداخته است کار سادهای نیست. در توافق جمعه نیک بر اهمیت برابری و حقوق بشر برای همه شهروندان، صرف نظر از پیشینه مذهبی یا سیاسی آنها تاکید شده بود. پس از توافق تلاش شد استانداردهای حقوق بشر برای همه در ایرلند شمالی رعایت شود. شاید مهمترین جنبه این تلاشها این بود که در نقش و عملکرد پلیس بازنگری شود و زمینه اعمال و رفتار تبعیضآمیز از میان برداشته شود. از سوی دیگر تلاش برای تحریک توسعه اقتصادی در منطقه جزء حیاتی روند صلح بود. بهبود اقتصادی میتواند به کاهش تنشهای اجتماعی و رسیدگی به برخی از علل ریشهای درگیری کمک کند. ایجاد فرصتهای شغلی، بهبود زیرساختها در همه مناطق و کاهش نابرابریهای اقتصادی بخشهای اصلی این تلاش بودند. آیا همزیستی افراد مذهبی با پیشینههای متفاوت و نیز افراد خداناباور و بدون مذهب تا این حد دشوار باید باشد؟
هزار راه برای نرفتن!
جامعههای تکهتکهشده بر اساس مذهب ممکن است بهراحتی وارد چرخههای خشونت شوند. تجربههای تاریخی متعددی از طرحهای صلح و تنشزدایی اجتماعی ناموفق وجود دارد. حتی اگر طرحی در آغاز نشانههای موفقیت را نشان دهد این احتمال وجود دارد که نسلهای بعدی به خصومتهای قدیمی بازگردند. نیز این احتمال وجود دارد که نسلی از مردم از درگیری خسته شوند و خواهان پایاندادن به خصومتها در زمانی خاص باشند اما خواسته یا ناخواسته اندیشه و فرهنگی که دشمنی و درگیری میآفریند را به نسل بعدی منتقل کنند.
تجربهها نشان میدهد که با طولانیشدن درگیری و مناقشههای اجتماعی حتی ممکن است مفاهیمی مانند صلح و آشتی به ضدارزشهای نسلهای بعدی تبدیل شوند که ترک مخاصمات را بهنوعی خیانت به نسل قبلی فرض میکنند. راهحل این مشکل را تا حدی باید در مفاد آموزشی مدارس جستوجو کرد. برنامههای درسی ممکن است در بازتولید نفرت یا کلیشههای تبعیضآمیز نقش داشته باشند. در ایرلند ایجاد یا تغییر برنامههای آموزشی برای ترویج درک، مدارا و احترام به تنوع برای شکستن کلیشهها و پرورش جامعهای فراگیرتر ضروری بود. طرح آموزش یکپارچه نمونهای از یک ابتکار آموزشی موفق بود که دانشآموزان کاتولیک و پروتستان را گرد هم میآورد و فضایی مشترک برای یادگیری فراهم میکرد. این رویکرد به شکستن موانع فرقهای از سنین پایین کمک و محیطی از درک و احترام متقابل را تقویت میکرد.
جامعه بینالمللی، از جمله ایالات متحده و اتحادیه اروپا نیز در حمایت از روند صلح و تضمین اجرای توافق جمعه نیک نقش ایفا کردند. توافقنامه جمعه نیک شامل تلاشها و کمکهای افراد و گروههای متعددی از پیشینههای مختلف بود. برخی از چهرههای کلیدی که نقش مهمی در مذاکره و اجرای توافق داشتند عبارت بودند از جورج میشل، فرستاده ویژه ایالات متحده برای ایرلند شمالی؛ برتی آهرن، نخست وزیر ایرلند؛ تونی بلر، نخست وزیر وقت بریتانیا؛ جری آدامز، رهبر شینفین (که بخشی از عملیات مسلحانه نیز مرتبط با آن بود)؛ مولام، وزیر امور خارجه ایرلند شمالی؛ بیل کلینتون، رئیس جمهور وقت ایالات متحده؛ و جان هیوم، سیاستمدار برجسته ایرلند شمالی و رهبر حزب سوسیال دموکرات و کارگر (SDLP) که یکی از معماران کلیدی روند صلح بود. تلاشهای هیوم در ترویج گفتوگو و ایجاد ارتباط سازنده و اثربخش بین جوامع در ایجاد یک محیط مساعد برای مذاکرات بسیار مهم بود.
از جان هیوم اغلب به عنوان یک «پلساز» در رسیدن به توافق جمعه نیک یاد میشود. نقش او در روند صلح ایرلند شمالی، بهویژه در مذاکره و امضای نهایی توافق، نمونهای از تعهد به حل مناقشات و ترویج آشتی است. هیوم از ابزارها و مهارتهای خود برای ادامه گفتوگو و تاکید بر دیپلماسی به عنوان ابزاری برای حل مناقشه تاکید میکرد. او با احزاب مختلف سیاسی و گروههای شبهنظامی درگیر گفتوگوهای مستمری بود و برای راهحلی صلحآمیز و فراگیر تلاش میکرد. هیوم به دنبال یافتن دلایل اصلی درگیری بود و دیدگاه روشنی برای آشتی داشت: بهرسمیتشناختن تنوع در ایرلند شمالی و ایجاد نهادهایی که نمایندگی و حمایت برابر از حقوق بشر را برای همه جوامع تضمین کند. او همچنین فعالانه به دنبال جلب حمایت بینالمللی برای پشتیبانی از روند صلح بود و با رهبرانی مانند کلینتون تعامل داشت. توانایی او در جلب حمایت جامعه بینالمللی به اعتبار و موفقیت مذاکرات کمک کرد.
فعالیتهای امثال هیوم در جامعههای پرتنش نه ساده هستند و نه بیخطر. او به خاطر نقشش در روند صلح با خطرات و انتقادهای شخصی زیادی مواجه شد. هیوم به همراه دیوید تریمبل در سال ۱۹۹۸ جایزه صلح نوبل را به دلیل تلاشهایشان در توافقنامه جمعه نیک دریافت کرد. میراث او به عنوان یک فعال صلح و طرفدار آشتی همچنان الهامبخش کسانی است که برای پایان خشونت و درگیری در کشورهای خود تلاش میکنند.
«تفاوت تهدید نیست»: جوهره یک انقلاب فکری
هیوم معتقد بود که حل درگیریها به نوع نگاه ما به مسئله تفاوت و تنوع بستگی مستقیم دارد. او میگفت درگیریها بر سر تفاوت است – چه تفاوت نژاد، مذهب یا ملیت – و سیاستگذاران و مردم در اروپا باید بدانند که تنوع و تفاوت تهدید نیست. تفاوت میان مردم امری طبیعی است. تفاوتداشتن، لازمه انسانبودن است و در بسیاری موارد تفاوتهای ما ناشی از مسائلی است که خارج از کنترل ما اتفاق میافتند. در نتیجه صرف تفاوت نباید منشاء نفرت یا درگیری باشد. از دید او پاسخ درست به تفاوت احترامگذاشتن به آن است، نه ترسیدن یا نفرت داشتن از آن.
بهراهانداختن فرهنگی که به جای ترس و نفرت از تفاوت به آن احترام میگذارد چگونه ممکن است؟ تغییرات قانونی تا حدی میتواند تضمینکننده این باشد که صداهای متفاوت در جامعه شنیده خواهند شد. حضور طیفهای متفاوت در بدنه دستگاههای تصمیمگیری میتواند حس تعلق را به آنان برگرداند و مشارکت عمومی را به امری عادی و پذیرفتهشده تبدیل کند اما این کافی نیست. تنوع پدیدهای ایستا نیست. جامعهها در گذر زمان شاهد برآمدن آراء و جهتگیریهای نو خواهند بود. شاید ایده اصلی این باید باشد که علاوه بر پذیرش تنوع فعلی، به نسلهای جوان نشان دهیم نفس تغییر و تحول امری عادی و حتی ضروری است. این واضح است که بهبود اجتماعی مستلزم تغییر است و بسیاری نیز با این موافقند که تغییر همواره برای عدهای دشوار است. آموزشهای مدنی و فرهنگی در رسانهها و مدرسهها میتواند نسل بعد را با چگونگی روبروشدن با تغییر و روبروشدن با امر نو آشنا و برای پذیرش یا فراتر از آن، مشارکت در آن آماده کند.
ترس از تفاوت همچنین ممکن است ریشههای عمیق روانشناختی داشته باشد. این احتمال وجود دارد که ساختار ذهنی و مغزی ما به نوعی شکل گرفته باشد که در برابر امور نو و بدون سابقه با احتیاط و شک و بدبینی عمل کنیم. تاکید بر افراد و چیزهای آشنا از سوی والدین در برابر افراد غریبه و مکانهای ناآشنا بخشی از چیزهایی است که مرتب به کودک تاکید میشود. این تا حدی قابل درک است که کودک را نسبت به خطرات موجود، که ممکن است برای او نادیدنی باشد، آگاه کرد اما اگر در بزرگسالی شناخت فرد دچار تحول و رشد نشود، سازگاری با شرایط مدرن و تغییرات دائمی جامعه برای فرد دشوار خواهد بود. شاید استفاده از آنچه روانشناسان روشهای شناختی مینامند برای آمادهکردن ذهن بزرگسالان در برابر تنوع کارساز باشد. این روشها به فرد کمک میکند افکار نادرست خود را تشخیص دهند و از روشهای بهتری برای نزدیکشدن به واقعیت بدون ترس و بدبینیهای بیاساس بهره ببرند.
تجربه همزیستی میان ادیان متفاوت میتواند و باید گسترش یابد و افراد بدون دین و خداناباور را نیز در بر بگیرد. وحدت و ترک درگیری و در نهایت، آن نوع ثباتی که لازمه دموکراسی و حقوق بشر است، بدون احترام به تفاوتها ممکن نیست. نمونه ایرلند یک درس مهم در این زمینه است. نه ممکن و نه مطلوب است که تنوعها در جامعه را از بین برد و نه انکار آن مشکلی را حل خواهد کرد. جمعه نیک و راهی که ایرلند برای رسیدن به آن طی کرد میتواند درسی باشد از یک راه حل کارآمد: تمرکز بر مفهوم تنوع به عنوان بخش جداییناپذیر انسانیت و تحول فرهنگی برای پذیرش آن. هیچ دلیل موجهی وجود ندارد که تفاوت در نگرش مذهبی و معنوی باعث خشونت شود.
منابع و مطالعه بیشتر
- Sean Farren. “John Hume.” Four Courts Press. Accessed 14 Feb. 2024.
- “John Hume: Northern Ireland’s Peace-Maker and Committed European: Think Tank: European Parliament.” Think Tank | European Parliament, 2022.
- “Good Friday Agreement: What Is It?” BBC News, BBC, 3 Apr. 2023.
NewsLetter. Murray, Gemma. “Good Friday Agreement: 31 Images of the Life-Changing Events That Only Tell Part of Our Story.” Belfast News Letter, 6 Apr. 2023.