دادگاه اسکوپس، که به عنوان «دادگاه میمون اسکوپس» نیز شناخته می‌شود، یک رویداد تاریخی و مهم قضایی و حقوقی است که از ۱۰ ژوئیه تا ۲۱ ژوئیه ۱۹۲۵ در شهر دیتون در ایالت تنسی آمریکا رخ داد. این دادگاه حول محور پیگرد قانونی یک معلم دبیرستان به نام جان توماس اسکوپس (John Thomas Scopes) بود. اسکوپس متهم بود که یک قانون ایالتی را شکسته است: قانون تازه تصویب‌شده موسوم به قانون باتلر که بر اساس آن تدریس نظریه تکامل چارلز داروین در مدرسه‌های دولتی ممنوع بود. این دادگاه توجه مردم ایالات متحده را به خود جلب کرد و به نمادی از تضاد میان بنیادگرایی دینی و شواهد علمی و همچنین جدایی عرصه دین و علم تبدیل شد. مرور این پرونده بینش‌های مهمی در زمینه حق مردم برای دسترسی به دانش و مبارزه برای حفظ حریم حقوقی نهادهای غیردینی ارائه می‌دهد. 

درگیری میان شواهد علمی و باورها و ایمان مذهبی امری سابقه‌مند و تاریخی است. با رشد علم و مکاتبات علمی و نیز افزایش توجه به شواهد تجربی و آزمون‌پذیر به جای اتکا به گزاره‌های ایمانی و به‌خصوص پس از آن‌که رشد ریاضی درهای جدیدی به روی فهم ساز و کار جهان گشود، درگیری میان باورمندان به مذهب و نهاد علم بیش‌تر شد. چنین درگیری‌ای امروز نیز در نقاط مختلفی از جهان جریان دارد. در بعضی نقاط جهان فرقه‌ها و ادیان چنان به تسلط بر افکار و اذهان علاقه دارند که هر آنچه از دید روحانیان و رهبران فرقه‌ای کوچک‌ترین خدشه‌ای به ایمان بلاشرط مومنان وارد می‌سازد باید به مثابه توهین به مقدسات و کفر از تمام منابع موجود حذف شود. حتی در کشورهایی با سابقه چشمگیر علمی و دانشگاهی مانند ایران، علومی که ممکن است خط بطلانی بر آموزه‌های مذهبی و ایمانی بکشد به‌شدت تحت فشار مذهبی‌ها قرار دارد. برای مثال در ایران پزشکی مدرن و علوم اجتماعی مانند جامعه‌شناسی بارها توسط ملاها مورد حمله قرار گرفته است و حتی تلاش شده تا برای آن‌ها بدیل‌هایی اسلامی ایجاد و سپس به جامعه تحمیل شود. به این دلیل است که مطالعه موارد مشابه از اهمیت بالایی برخوردار است. این نوشتار به بافت تاریخی، روندهای قانونی و تاثیر ماندگار دادگاه اسکوپس می‌پردازد و درگیری علم، مذهب و قانون را در آمریکای دهه ۱۹۲۰ روشن می‌کند.

 زمینه تاریخی: قانون باتلر و چالش اتحادیه آزادی‌های مدنی آمریکا

در ماه مارس ۱۹۲۵، قانون‌گذاران ایالت تنسی قانونی موسوم به قانون باتلر را تصویب کردند که به موجب آن آموزش نظریه تکامل در تمام موسسات آموزشی در داخل ایالت ممنوع بود. این اقدام که ریشه در بنیادگرایی مذهبی داشت، با هدف حفاظت از تفسیر کتاب مقدس (یعنی روایت انجیل‌ها و متون مذهبی عهد عتیق مانند تورات) از آفرینش الهی انجام شد. این روند زنگ خطر را در سراسر کشور به صدا در آورد و واکنش‌های سریعی را از بخش‌های مختلف به دنبال داشت. گرچه اکنون شواهد بسیاری برای آن ارائه شده و به طور گسترده پذیرفته شده، نظریه تکامل یکی از جنجالی‌ترین تئوری‌های علمی است که تا کنون ارائه شده‌ است. این نظریه عنوان می‌کند که خلقت به آن شکل که در کتاب‌های مقدس مذهبی رایج توضیح داده شده، اتفاق نیفتاده است. از دید این نظریه، پیدایش موجودات زنده از جمله انسان، حاصل تکامل تدریجی اشکال ساده‌تر زندگی طی میلیون‌ها سال است. بخشی از این تئوری چنین نتیجه می‌دهد که گونه انسان خویشاوندی نزدیکی با حیواناتی مانند شامپانزه‌ها دارد. این ایده به‌شدت با برخی باورهای دینی – از جمله باورهای مسیحی – که به کلی داستان متفاوتی از نحوه و هدف آفرینش انسان ارائه می‌دهد دارد و به این ترتیب می‌توان گفت خواسته یا ناخواسته نقدی جدی و محکم به ایمان دینی است.

اتحادیه آزادی‌های مدنی آمریکا (ACLU) از جمله سازمان‌هایی بود که به قانون باتلر واکنش نشان داد و پیشنهاد داد اگر معلمی جرئت کند قانون را بشکند و دادگاهی شود، از او دفاع خواهد کرد. جان اسکوپس، معلم علوم جوان و محبوب دبیرستان، این چالش را پذیرفت و موافقت کرد که با پذیرش این چالش پس از زیرپاگذاشتن قانون باتلر، در یک پرونده به عنوان متهم شرکت کند. دستگیری او در ۷ مه ۱۹۲۵ آغاز یک رویارویی حقوقی و فرهنگی بود که برای مدت‌ها ملت ایالات متحده آمریکا را مجذوب خود کرد.

دادگاه و رویه‌های حقوقی: برایان در برابر دارو

نبرد حقوقی که در دیتون، تنسی، در جریان دادگاه اسکوپس رخ داد، دو مغز متفکر حقوقی قدرتمند را در برابر یکدیگر قرار داد. در طرف دادستان، ویلیام جنینگز برایان (William Jennings Bryan)، وزیر سابق امور خارجه کشور که سابقه سه بار نامزدی ریاست جمهوری حزب دموکرات را داشت قرار داشت. برایان مشهورترین سخن‌گوی مسیحیت بنیادگرا در آمریکا بود. او مصمم بود که گناهکاربودن اسکوپس را به دلیل نقض قوانین ایالت تنسی ثابت کند.

در آن‌سو کلارنس دارو (Clarence Darrow)، یک وکیل مدافع جنایی فوق‌العاده شایسته، باتجربه و مشهور در سطح ملی، رهبری دفاع از اسکوپس را بر عهده داشت. استراتژی دارو روشن بود: نشان‌دادن این‌که قانون ایالت تنسی مغایر با قانون اساسی است؛ زیرا کتاب مقدس را که یک سند مذهبی است، معیار حقیقت در یک موسسه عمومی قرار می‌دهد.

به دلیل اهمیت و حساسیت پرونده، فضای پیرامون دادگاه چیزی شبیه به یک تئاتر عمومی برای مردم بود. در و دیوار شهر دیتون پر شده بود از بنرهایی که پیام‌های مذهبی را در شهر تبلیغ می‌کردند. دیتون عملا به مرکز فعالیت‌های فکری دو اردوگاه فکری تبدیل شده بود. بیش از ششصد تماشاگر در سالن دادگاه جمع می‌شدند. کار به جایی رسید که قاضی حتی پیشنهاد داد که دادگاه در فضای باز در چادری که گنجایش ۲۰هزار نفر را دارد برگزار شود. نمونه این چادرها برای برگزاری نمایش‌های بزرگ و سیرک‌ها استفاده می‌شد. این دادگاه نقطه عطف دیگری را هم رقم زد؛ زیرا اولین باری بود که به طور زنده از رادیو پخش شد و صدای آن نه تنها در سطح ملی بلکه در سطح بین‌المللی نیز به گوش مخاطبان رسید.

قاضی پرونده راولستون، خود یک مسیحی محافظه‌کار بود. در طول دادگاه، دارو با محدودیت‌هایی مواجه شد که توسط راولستون، که جلسات هر روز را با دعا آغاز می‌کرد، اعمال کرد. یکی از محدودیت‌های مهم، ممانعت از فراخواندن شهود با سابقه علمی بالا برای دفاع بود. در پاسخ به این محدودیت‌ها، دارو استراتژی غیرمتعارفی را اتخاذ کرد؛ او برایان را به عنوان یک شاهد متخصص در کتاب مقدس فراخواند و طی چند روز با زیر سوال بردن تفسیر تحت‌اللفظی او از کتاب مقدس، او را به چالش کشید و به نوعی تحقیر کرد. پاسخ‌های برایان فقط باعث تضعیف اعتبار او شد.

دادگاه در ۲۰ ژوئیه ۱۹۲۵ به اوج خود رسید؛ زمانی که برایان در جایگاه شاهد قرار گرفت. قاضی راولستون به دلیل هجوم گسترده تماشاگران و گرمای خفه‌کننده، روند رسیدگی را به زمین چمن محوطه دادگاه منتقل کرد. پرسش‌های حساب‌شده دارو نه تنها برایان را در مورد داستان‌های مختلف کتاب مقدس به چالش کشید، بلکه عملی‌بودن و اعتبار تفسیر مذهبی مسیحیان بنیادگرا را نیز زیر سوال برد. البته دادگاه در نهایت فقط بر این سوال متمرکز بود که آیا اسکوپس تکامل را آموزش داده است یا خیر، که او به آن اعتراف کرد. در ۲۱ جولای ۱۹۲۵، جان اسکوپس مجرم شناخته شد و ۱۰۰ دلار هم جریمه شد.

 پیامدها: تکامل و آموزش

پس از محکومیت اسکوپس، نبرد حقوقی به پایان رسیده بود اما گفت‌وگوی داغی میان مردم ادامه یافت و این ماجرا پیامدهای گسترده‌ای برای آموزش تکامل و جدایی کلیسا از دولت در آموزش داشت. در ایالات متحده این گفت‌وگوها حتی تا به امروز نیز ادامه پیدا کرده است.

پس از دادگاه، مدرسه‌های عمومی در ایالت تنسی به ممنوعیت آموزش تکامل داروین در کلاس‌های درس خود ادامه دادند. این رویه ادامه داشت تا این‌که سرانجام قانون باتلر در سال ۱۹۶۷ لغو شد. علاوه بر این، سایر ایالت‌ها، به‌ویژه می.سی.سی.پی و آرکانزاس، ممنوعیت‌های خود را در مورد آموزش تکامل تصویب کردند که این ممنوعیت‌ها قبل از لغوشدن، چندین دهه ادامه داشت. چنین چیزهایی آن هم در کشوری با سابقه قوی لیبرال نشان‌دهنده تاثیر پایدار بنیادگرایی مذهبی در سیاست آموزشی است.

دادگاه اسکوپس همچنین نقطه عطفی در برداشت از آرمان بنیادگرایی مذهبی بود. از نظر بسیاری از آمریکایی‌ها به نظر می‌رسید که طرفداران بنیادگرایی دینی در دادگاه شکست خورده‌اند و در برابر پیشرفت علمی از طریق قانون مقاومت می‌کنند. این تغییر در احساسات عمومی به سمت رویکردی سکولارتر پیش رفت و نیز به آگاهی فزاینده در مورد نیاز به حفظ یک جدایی قانونی واضح بین آموزش الهیات و آموزش علمی – به عبارت دیگر محافظت از جدایی کلیسا و دولت – در کلاس‌های درس مدارس آمریکا منجر شد. پس از دادگاه اسکوپس قوانین منع آموزش تکامل به طور فزاینده‌ای مایه تمسخر در سراسر کشور شد.

دادگاه اسکوپس یا دادگاه میمون‌های اسکوپس، لحظه‌ای مهم در تاریخ آمریکاست که در آن علم، مذهب و قانون در یک رویارویی دراماتیک در دادگاه با هم برخورد کردند. این دادگاه که به نوعی به عنوان رویارویی قانون باتلر با قانون اساسی آغاز شد، به یک نمایش ملی تبدیل شد که بحث در مورد تکامل را در معرض دید عموم قرار داد و نهایتا نبرد حقوقی بین کلارنس دارو و ویلیام جنینگز برایان، اثری پاک‌نشدنی بر فرهنگ آمریکایی گذاشت.

در حالی که جان اسکوپس در دادگاه مجرم شناخته شد و به یک معنا در پرونده بازنده شد، نتیجه ماندگار دادگاه اسکوپس، کنارگذاشتن نهایی قانون مذهبی باتلر و شناخت فزاینده اهمیت جداسازی باورهای دینی از آموزش علم در مدارس دولتی بود. در نگاهی به گذشته، می‌توان دید دادگاه اسکوپس به عنوان یادآور تنش مداوم بین بنیادگرایی مذهبی و پیشرفت علمی در جامعه آمریکا. این همچنان نمادی از مبارزه پایدار برای ایجاد تعادل بین ایمان، عقل و قانون در قلمرو آموزش است؛ بحثی که تا به امروز در بسیاری از شاخه‌های علمی، از جمله علوم اجتماعی، طنین‌انداز است.

منابع و مطالعه بیش‌تر

• “Scopes Trial.” Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica, inc., 27 Dec. 2023.
• “Scopes Monkey Trial Begins | July 10, 1925.” History.Com, A&E Television Networks, Accessed 13 Feb. 2024.